حرفى نيست ، و پاره شدن پيراهن يوسف از جلو دلالت مىكرد بر اينكه او و زليخا روبروى هم مشاجره كرده‌اند ، و قهرا تقصير به گردن يوسف مىبود ، ولى اگر پيراهن وى از پشت سر پاره شده باشد قهرا زليخا او را تعقيب كرده و او در حال فرار بوده ، و او خواسته وى را به سوى خود بكشد ، پيراهن او را دريده ، پس تقصير به گردن زليخا مىافتد ، و اين خود خيلى روشن است . و اما اينكه اين شاهد چه كسى بوده مفسرين در باره آن اختلاف كرده‌اند : بعضى « 1 » گفته‌اند كه وى مردى حكيم بوده كه در پاسخ عزيز كه مشكل خود را با او در ميان نهاده چنين حكم كرده است ( نقل از حسن و قتاده و عكرمه ) . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند پسر عموى زليخا بوده كه با عزيز در پشت در قرار داشتند . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند او از جنس جن و بشر نبوده ، بلكه خلقى از خلايق خدا بوده ( نقل از مجاهد ) . ولى اين وجوه مردود است ، براى اينكه قرآن صراحت دارد بر اينكه « او از اهل زليخا » بوده . و از طرق اهل بيت ( ع ) و بعضى طرق اهل سنت نقل شده كه شاهد نامبرده ، كودكى در گهواره و از كسان زليخا بوده ، و به زودى رواياتش در بحث روايتى آينده خواهد آمد ان شاء اللَّه تعالى . آنچه جاى تامل و دقت است اين است كه آنچه اين شاهد به عنوان شهادت آورد بيانى بود عقلى ، و دليلى بود فكرى ، كه نتيجه اى را مىدهد به نفع يكى از دو طرف و به ضرر طرف ديگر و چنين چيزى را عرفا شهادت نمىگويند ، زيرا شهادت عبارت است از بيانى كه مستند به حس و يا نزديك به حس باشد و هيچ استنادى به فكر و عقل گوينده نداشته باشد ، هم چنان كه در آيه « شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ » « 4 » و در آيه « قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّه » « 5 » در آيه اولى شهادت آنها مستند به حس و در دومى مستند به قريب به حس است . آرى حكم به صدق رسالت هر چند فى نفسه مستند به فكر و تعقل است ، و ليكن منظور از شهادت در اين آيه چيزى است كه مستند به آن نيست ، و آن اداى حقى است كه نسبت به حقانيت آن ، علم و قطع دارند و در اداى آن ، ملاحظه اينكه ناشى از تفكر و تعقل باشند ندارند ، و لذا مىبينيم همين شهادت در جاهاى ديگرى از آن به قول تعبير مىشود ، ( و مىگويند فلانى قائل و يا معتقد به

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 227 . ( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 227 . ( 4 ) گواهى مىدهد عليه ايشان گوش و چشم و پوستهايشان . سوره فصلت ، آيه 20 ( 5 ) گفتند شهادت مىدهيم كه تو رسول خدايى . سوره منافقون ، آيه 1 .